Historia Towarzystwa Chrystusowego

1. Idee zalozenia zakonu

Towarzystwo Chrystusowe jest jednym z nielicznych zgromadzen zakonnych powstalych w Polsce, zalozone przez Polaka - kard. Augusta Hlonda, prymasa Polski, a celem jest sluzenie Polakom rozrzuconych po calym swiecie. Po uzyskaniu niepodleglosci panstwowej po I wojnie swiatowej, troska episkopatu i wladz panstwowych bylo zapewnienie opieki polskiemu wychodzctwu, szczegolnie duszpasterskiej. Episkopat odrodzonej Polski nie mogl pozostawic bez echa wolan Polakow z calego swiata o polskich ksiezy. Za zjazdach biskupow ciagle poruszany byl problem: Skad wziac ksiezy dla polskich emigrantow. Po wielu projektach i probach rozwiazania tego problemu, lacznie z eksperymentem powolania do zycia Seminarium Zagranicznego w Gnieznie i Poznaniu, nie uzyskano zadowalajacych wynikow.

Wobec takiej sytuacji pozostalo Prymasowi Polski, kardynalowi Augustowi Hlondowi, jako protektorowi polskiej emigracji, zdecydowac sie na zalozenie nowego, polskiego zgromadzenia zakonnego, ktore poswiecilo by sie pracy dla polskiego wychodzctwa. On tez podjal sie realizacji tego zadania.

W 1929 roku bedac w Rzymie rozmawial Hlond z papiezem Piusem XI na temat zalozenia w Polsce zgromadzenia dla emigrantow. Papiez projekt zaaprobowal i pochwalil.

12 maja 1931 roku, Prymas skierowal pismo do Kongregacji do Spraw Zakonnych z prosba o zezwolenie na utworzenie nowego zgromadzenia. 10 czerwca tegoz roku otrzymal pismo z Kongregacji informujace, iz nie stawia ona przeszkod. O zgodzie tej Hlond powiadomil episkopat na zjezdzie biskupow w Czestochowie. Nowe zgromadzenie mialo przejac dzialalnosc po istniejacym juz Seminarium Zagranicznym.

2. Powstanie zgromadzenia:

Na organizatora zgromadzenia wybral Prymas ks. Ignacego Posadzego, dobrze zorientowanego w sprawach emigracyjnych. On to wcielal idee Zalozyciela w zycie. Wiadomosc o zamierzonym utworzeniu nowego zgromadzenia rozeszla sie szybko po kraju. W prasie koscielnej zamieszczano warunki przyjecia, a kandydaci zglaszali sie bezposrednio do Kancelarii Prymasa Polski.

Zaistnial problem miejsca i domu dla nowego zgromadzenia. Wtedy z pomoca przyszla hrabina Aniela Potulicka, ktora rodzinna posiadlosc Potulice - palac wraz z 25 hektarowym parkiem, oddala do dyspozycji Prymasa, z przeznaczeniem na siedzibe nowego zgromadzenia.

22 sierpnia 1932 roku, ks. I. Posadzy udal sie do prymasa Hlonda z prosba o udzielenie blogoslawienstwa na rozpoczecie budowy nowego dziela. Na drugi dzien udal sie ks. Posadzy wraz z trzema kandydatami na braci zakonnych do Potulic, gdzie wkrotce zaczeli sie zjezdzac kandydaci na ksiezy i braci zakonnych.

1 wrzesnia 1932 roku, 37 kandydatow rozpoczelo rekolekcje przed aspirandatem. W czasie ich trwania Prymas Zalozyciel zawiadomil ks. Posadzego, iz wydal dekret erekcyjny nowego zgromadzenia zakonnego na prawach diecezjalnych z siedziba w Potulicach, datowany 8 wrzesnia 1932 roku. Nazwe zgromadzenia ustalil papiez Pius XI, podczas pobytu Zalozyciela w Rzymie podyktowal on nazwe: “Societas Christi pro Emigrantibus”. Odtad uzywano czesto zamiennie nazw: Towarzystwo Chrystusowe dla Wychodzcow lub Seminarium Zagraniczne. Od lat 60-tych uzywa sie nazwy: Towarzystwo Chrystusowe dla Polonii Zagranicznej.

Ustawy dla zgromadzenia, krotkie, zwiezle i jasno precyzujace wszystkie aspekty zycia i dzialalnosci napisal Prymas w 1933 r. Po zlikwidowaniu w Lublinie Instytutu Misyjnego, papiez Pius XI powierzyl Towarzystwu w 1934 roku, misje przygotowania duszpasterzy obrzadku lacinskiego dla Rosji.

W pierwszym okresie istnienia zgromadzenia w Potulicach, ks. Posadzy byl jedynym kaplanem. Dlatego jego stanowisko bylo wyjatkowe. W tym okresie Prymas Zalozyciel szczegolnie pomagal przelozonemu, sluzac rada, pomoca i autorytetem.

Potulice w krotkim czasie staly sie centrum przygotowania duszpasterzy polonijnych. Powstaly zaklady graficzne oraz wlasne wydawnictwo. Pierwszy periodyk to “Glos Seminarium Zagranicznego”, poswiecony duszpasterstwu emigracyjnemu, pozniej miesiecznik “Msza Swieta” oraz “Czesc Swietych Polskich”. Drukowano takze wiele ksiazek i broszur.

Oprocz Domu Macierzystego w Potulicach, zgromadzenie wybudowalo Dom Glowny na Ostrowie Tumskim w Poznaniu oraz przejelo domy w Puszczykowie i Dolsku.

Klerycy studiowali w prymasowskich seminariach duchownych w Gnieznie i Poznaniu oraz w Rzymie. W 1939 roku zgromadzenie liczylo ok. 300 czlonkow i kandydatow, w tym 20 kaplanow.

W tym pierwszym okresie istnienia Towarzystwo podjelo juz duszpasterska prace polonijna w Anglii, Estonii, Francji i Rzymie. Planowano dalsze placowki, niestety wybuch II wojny swiatowej przekreslil te zamierzenia.

3. Okres wojenny

Po wybuchu wojny zgromadzenie utracilo wszystkie domy zakonne oraz caly majatek. Czlonkowie ulegli rozproszeniu. Mimo tak trudnego czasu, 43 klerykow ukonczylo studia, przyjelo swiecenia kaplanskie raz podjelo prace duszpasterska.

W tym okresie chrystusowcy podjeli pionierskie duszpasterstwo w obozach przejsciowych dla wywozonych na roboty do Rzeszy oraz wsrod wywiezionych juz na te roboty, wyjezdzajac dobrowolnie do pracy jako robotnicy. W kraju organizowano wysylanie dla nich paczek, zwlaszcza w okresie Bozego Narodzenia. W czasie II wojny swiatowej, 38 chrystusowcow przebywalo w wiezieniach i obozach, a 25 stracilo zycie. Uwolnieni z obozow na terenie Rzeszy wlaczyli sie do polonijnej pracy duszpasterskiej, a czesc powrocila do kraju.

4. Dzialalnosc w odrodzonej Polsce

Po wojnie zgromadzenie odzyskalo jedynie zniszczony dom na Ostrowie Tumskim w Poznaniu, oraz dom w Puszczykowie. Dom Glowny w Poznaniu stal sie od tej pory centrum zgromadzenia. Powracajacy z rozproszenia wojennego chrystusowcy, jako pierwsi wlaczyli sie w prace duszpasterska na Pomorzu Zachodnim. Ks. Florian Berlik TChr, 6 maja 1945 roku odprawil pierwsza msze swieta w wyzwolonym Szczecinie. Nastepnie objeli duszpastersko teren od Pyrzyc po Kamien Pomorski i Trzebiatow. Do dzis, mimo przekazania diecezji wielu parafii, chrystusowcy obsluguja 19 parafii w Archidiecezji szczecinskiej, pracuja w archidiecezjach gdanskiej i wroclawskiej oraz diecezji koszalinskiej. Wyjazd do polonijnej pracy duszpasterskiej byl po wojnie bardzo utrudniony. Byly wielkie trudnosci z uzyskaniem paszportu, jednak nawet wtedy chrystusowcy podejmowali prace polonijna na emigracji. Aby zapewnic staly doplyw kandydatow do kaplanstwa, juz w 1945 roku otwarto w Poznaniu burse dla gimnazjastow, ktora po roku przeksztalcono na Nizsze Seminarium Duchowne. Istnialo ono z przerwa, do likwidacji w 1962 r. Powrocono rowniez do koncepcji utworzenia wlasnego Wyzszego Seminarium Duchownego. Studium filozofii powstalo w 1948 roku w Ziebicach, a dwa lata pozniej otwarto studium teologii w Poznaniu.

W 1948 roku, 22 pazdziernika umarl w Warszawie Zalozyciel Towarzystwa Chrystusowego kard. August Hlond Prymas Polski. W dwa lata po tej smierci w 1950 roku, Towarzystwo Chrystusowe otrzymalo decretum laudis i przeszlo na prawa papieskie.

Prymas Zalozyciel A. Hlond powolal w 1945 roku pierwsza Rade Generalna, a juz po jego smierci, w 1950 roku odbyla sie pierwsza Kapitula Generalna zgromadzenia, ktora odtad zbierac sie bedzie co 6 lat. Kapitula Generalna posiada najwyzsza wladze w Towarzystwie i reprezentuje cala wspolnote zakonna. Glownym jej celem jest troska o duchowe dziedzictwo zgromadzenia, uaktualnienie charyzmatu Towarzystwa oraz wybor nowych wladz zakonnych.

Ks. Ignacy Posadzy, organizator i tworca zgromadzenia, pelnil urzad przelozonego generalnego do 1968 roku. Za swe wielkie zaslugi otrzymal tytul: Wspolzalozyciela Zgromadzenia.

Kolejni przelozeni generalni to: ks. Florian Berlik, ks. Wojciech Kania, ks. Czeslaw Kaminski, ks. Edward Szymanek, ks. Boguslaw Nadolski i od 1995 roku ks. Tadeusz Winnicki.

Po “odwilzy” 1957 roku, kiedy mozna bylo latwiej otrzymac paszporty, zgromadzenie moglo na szersza skale podejmowac zagraniczna misje polonijna. Ksieza i bracia zakonni wyjezdzali do nowych krajow, na inne kontynenty, podejmujac tam duszpasterska prace polonijna.

Wzrost liczby ksiezy pracujacych na emigracji byl podstawa utworzenia najpierw tzw. wiceprowincji. Pozniej w 1978 roku, owczesny przelozony generalny ks. Cz. Kaminski erygowal kanonicznie szesc prowincji zagranicznych Towarzystwa Chrystusowego. Sa to: Prowincja Poludniowo- Amerykanska obejmujaca Argentyne, Brazylie i Urugwaj; Prowincja Polnocno-Amerykanska obejmujaca USA i Kanade; Prowincja Australijska obejmujaca Australie i Nowa Zelandie; Prowincja Francuska obejmujaca Francje i Hiszpanie; Prowincja Niemiecka obejmujaca RFN, Holandie i Wlochy oraz Prowincja Wielkiej Brytanii obejmujaca Anglie i RPA.

Chrystusowcy pracuja tez w innych krajach, ktore podlegaja bezposrednio pod zarzad generalny, sa to: Austria, Bialorus, Kazachstan, Ukraina i Wegry.

Emigracyjna praca duszpasterska wsrod Polakow zaowocowala powolaniami zakonnymi, zwlaszcza z Brazylii, USA i Ukrainy.

W dziejach Towarzystwa Chrystusowego swietlana postacia jest osoba Zalozyciela kardynala Augusta Hlonda. Ten wielki maz stanu, czlowiek na miare swojej epoki, Prymas odrodzonego panstwa polskiego po I i II wojnie swiatowej, duchowy przywodca narodu, byl zarazem opiekunem duchowym wszystkich Polakow rozrzuconych po calym swiecie. On to jako pierwszy Prymas Polski w 1931 roku, otrzymal ze Stolicy Apostolskiej tytul : Protektora Emigracji Polskiej. Po II wojnie swiatowej na mocy specjalnych uprawnien papieskich organizowal duszpasterstwo na Ziemiach Zachodnich i Polnocnych. On tez w 1946 roku poswiecil Polske Niepokalanemu Sercu NMP. Po smierci Zalozyciela w 1948 roku, jego synowie duchowi rozpoczeli modlitwy o uznanie heroicznosci cnot tego Wielkiego Czlowieka. 9 stycznia 1992 roku, prymas Polski kard. Jozef Glemp rozpoczal w katedrze warszawskiej proces kanonizacyjny Slugi Bozego kard. Augusta Hlonda. 21 pazdziernika 1996 roku w tej samej katedrze, prymas Glemp zakonczyl proces kanonizacyjny na etapie diecezjalnym i akta procesowe zostaly przekazane do Rzymu. Pozostaje modlic sie o rychle wyniesienie Slugi Bozego A. Hlonda na oltarze - byc moze przyszlego patrona Polskiej Emigracji.

Opracowania:

ks. Bernard Kolodziej TChr