Portret Sługi Bożego kard. Augusta Hlonda
Z okazji 100-lecia prymasostwa kard. A. Hlonda został zamówiony przez Towarzystwo Chrystusowe obraz Czcigodnego Sługi Bożego. Autorem jest malarz Andrzej Karpiński. Obraz ten był eksponowany podczas uroczystości, które odbyły się 24 października br. najpierw w Bazylice Archikatedralnej pw. św. Apostołów Piotra i Pawła, a później w Auli Nova Akademii Muzycznej w Poznaniu podczas I Gali im. Nagrody im. Kardynała Augusta Hlonda. Docelowo został umieszczony w holu przy wejściu głównym do Domu, obok flag.
Prace nad obrazem rozpoczęły się 29 lipca 2026 r. od poświęcenia płótna i modlitwy w kaplicy Domu Głównym Towarzystwa Chrystusowego, którego dokonał postulator procesu. Od tej chwili malarzowi towarzyszył także obrazek Prymasa Hlonda z modlitwą o jego beatyfikację, od której artysta rozpoczynał każdorazową pracę.
Obraz został namalowany na lnianym płótnie produkcji włoskiej, które naciągnięte zostało na krosno malarskie o symbolicznym formacie Cudownego Obrazu Jasnogórskiego, tj. 82x122 cm.
Portret został zaprojektowany na podstawie możliwie ostatnich i dobrej jakości zdjęć Kardynała, które były wykonane na Ostrowie Tumskim w Poznaniu prawdopodobnie przed 4 marca 1946 r. Na obrazie Prymas Hlond ma prawdopodobnie 65 lat i mija dopiero siedem miesięcy od powrotu do Polski, stąd jego twarz jest wyraźne zmęczona po 14-miesięcznych aresztowaniach przez Niemców, a jej wygląd jest bardzo dojrzały, spojrzenie zdecydowane i pełne odpowiedzialności. Światło pada z prawej strony portretu, a tło ma wyraźny cień postaci, który daje dużą przestrzeń i jest w stonowanym, maryjnym błękicie. Po stronie cienia jest lekkie, kontrujące światło, delikatnie doświetlające bok fotela, szat i postaci.
Portret zawiera realistyczną perspektywę. Na pierwszym planie widoczna jest prawa dłoń z pierścieniem kardynalskim, na drugim planie lewa dłoń, a na kolejnych planach pektorał oraz w adekwatnych proporcjach głowa. To wszystko buduje przestrzeń i złudzenie trójwymiarowości. Jest także perspektywa hierarchiczna współpracująca z tą fizyczną. Za pomocą stopnia oświetlenia na pierwszym miejscu jest głowa, dalej pektorał, dłoń z pierścieniem i na końcu lewa dłoń. Obraz zawiera bardzo dokładne szczegóły, a przykładem tego jest znamię, które znajduje się poniżej lewego kącika ust.
Kardynał ma na sobie strój audiencyjno-reprezentacyjny. Sutanna jest czarna, zintegrowana z otwartą z przodu pelerynką. Guziki i dziurki oraz wszystkie krawędzie są obszyte karmazynowymi, jedwabnymi lamówkami. Po stronie wewnętrznej pelerynki i rękawów jest również karmazynowa, jedwabna podszewka. Prymas ma na sobie fariolę, czyli nakładaną na ramiona, szeroką pelerynę kardynalską, której fałdy spływają po oparciu fotela i ramieniu. Jest to dokładnie ten sam zestaw szat, w którym kardynał Hlond występował podczas swoich najważniejszych publicznych, powojennych wystąpień. Fariola jest uszyta ze szkarłatnego jedwabiu morowanego. Tradycja ograniczała użycie jedwabiu morowanego tylko dla dostojników kościelnych. Dzisiaj może już go kupić każdy. Uzyskuje się go poprzez złożenie tkaniny na pół, lekkie przesunięcie kątów wątku i osnowy i następnie pod dużym naciskiem walcowanie. Nitka jedwabiu po tym zabiegu z okrągłej w przekroju robi się płaska i odbija padające światło niczym współczesny, metalizowany lakier samochodowy. Efekt jest podobny do ruchomych słojów drewna. Mora jest możliwa do wykonania na tkaninie tylko po jednej stronie, dlatego wnętrze farioli nie jest morowane. Fariola jest pod szyją zawiązywana na zszytą z nią kokardę, na której końcach są wycięte charakterystyczne ząbki.
Prymas ma założony także pas kardynalski, który także jest uszyty ze szkarłatnego jedwabiu morowanego. Wiąże się go tak, aby część zwisająca była po lewej stronie i wychodziła sponad części poziomej. Jednak kard. Hlond czasami nosił pas tak, że pionowa część wychodziła spod części poziomej, gdyż przeszkadzała mu fałda pasa tworząca się w pozycji siedzącej. Na obrazie mamy strój reprezentacyjny, więc pas zakończony jest frędzlami. Podobno ich liczba nie jest określona przepisami, ale gdy policzyłem na różnych zdjęciach, to frędzli jest zazwyczaj 15/16, a supełków 77 w czterech lub w pięciu rzędach. Frędzle w pasie codziennym wprowadzono w 1624 roku. Pas stroju chórowego miał w tym czasie dwa pompony (po jednym na końcówkę). Dopiero w 1969 r. zlikwidowano pompony i pozostawiono frędzle zarówno dla stroju chórowego i codziennego, co obowiązuje do dziś.
Kardynał ma założony „salezjański” pektorał (krzyż). Jest on po pierwszym, salezjańskim kard. Giovannim Cagliero, zmarłym w 1926 r. Dziś pektorał ten znajduje się w Salezjańskiej Inspektorii w Warszawie. Jak wynika z sygnatury na oryginalnym pudelku, pektorał został wyprodukowany przez włoską pracownię Gaudenzi, która do dzisiaj prowadzi sprzedaż artykułów religijnych. Pektorał jest wykonany ze złoconego srebra i składa się przede wszystkim z centralnie umieszczonego medalionu z wizerunkiem Matki Bożej Wspomożycielki Wiernych w koronie i z berłem w dłoni. Jest to prawdopodobnie jedyne przedstawienie Dzieciątka Jezus w zielonych „spodenkach” zamiast w białej szatce, po czym można ten wizerunek z daleka rozpoznać. Medalion jest otoczony w symbolicznej liczbie pięcioma oprawionymi, szlifowanymi fasetowo, zielonymi szafirami, które pięknie pracują podczas padania światła. Zieleń i turkus w ikonografii chrześcijańskiej symbolizują Ducha Świętego oraz odrodzenie. Każdy z pięciu kamieni i medalion są wysadzane po okręgu kamieniami szlachetnymi w łącznej liczbie 42. Są trudne do zidentyfikowania na zdjęciach, ale najprawdopodobniej są to białe diamenty, gdyż mają tylko po kilka widocznych faset.
Ze stroju warto jeszcze zwrócić uwagę na pierścień. Prymas Hlond używał kilku pierścieni, z których nie wszystkie są widoczne na zdjęciach archiwalnych. Do obrazu został wybrany pierścień najbardziej pasujący formą, materiałem i kolorystyką do pektorału. Jest to kardynalski pierścień ze złota, z dużym, ciemnym, zielonym szafirem oprawionym w ramę z brylantów. Chociaż na podstawie zdjęć nie ma pewności czy diamenty w ramie szafiru mają szlif brylantowy, bo na czarno-białych zbliżeniach reporterskich oraz portretach studyjnych z 1946 r. widać przede wszystkim dwa rodzaje pierścieni kardynała, o prostokątnym lub owalnym oczku. Pierścień wykorzystany w obrazie jest bardzo podobny do pierścienia abp. Józefa Gawliny, również wykonany we Włoszech ok. 1933 r. Pierścień ten abp. Gawlinie podarował właśnie kard. August Hlond. Jak widać pierścienie i pektorały były najczęstszymi podarunkami między dostojnikami kościelnymi.
I na koniec należy zwrócić uwagę na fotel, na którym siedzi Prymas. Na obrazie jest ukazany zabytkowy fotel typu uszak w stylu Ludwika XV w odmianie francuskiej lub angielskiej, o konstrukcji ramy z rzeźbionego drewna dębowego. Gięte nóżki kabriolowe, w kształcie litery „S”, zwężające się ku dołowi, są zdobione wraz z podłokietnikami subtelnymi rzeźbieniami. Jest on wyposażony w luźną, wypełnioną pierzem, podwyższającą poduszkę siedziska, stosowaną tylko w sytuacjach reprezentacyjnych. Mebel ma harmonijne proporcje: szer. 65 cm, głęb. 72 cm, wys. 110 cm, i wys. siedziska z poduszką 48 cm. Wysokie, zamknięte oparcie z tradycyjnymi „uszami” chroniło przed przeciągami i kumulowało ciepło z kominka. Całość jest tapicerowana żakardem satynowym w barwach brązowych i écru z wplecionym wzorem liści akantu. Produkcję takich foteli rozpoczęto we Francji ok. 1735 r., a egzemplarz widoczny na obrazie został wyprodukowany w niezmienionej formie ok. 1900 r. W XVIII wieku, gdy powstawały pierwsze fotele w stylu Ludwika XV, średni wzrost mężczyzn wynosił ok. 165 cm, a kobiet jeszcze mniej. Dlatego wówczas głowa użytkownika spoczywała swobodnie w strefie „uszu” fotela. Natomiast na portrecie głowa i ramiona kard. Hlonda wznoszą się ponad „uszy” fotela, gdyż na wzorcowej fotografii studyjnej użyto poduszki podwyższającej, a ponadto wzrost Kardynała wynosił ok. 174 cm.
W prawym górnym rogu obrazu widnieje herb Prymasa Hlonda z ostatniego czasu jego pasterzowania w diecezjach warszawskiej i gnieźnieńskiej.
Po zakończeniu malowania obraz został oprawiony w poznańskiej firmie „Galeria w Ramkach”. Rama ma skośną geometrię z wypukłym motywem, przedstawiającym liście akantu (tapicerka fotela przedstawionego na obrazie to również liście akantu).
Obraz jak i elektroniczne wersje kopii obrazu są objęte prawami autorskimi.
Tekst: mal. Andrzej Karpiński, ze zmianami dokonanymi przez ks. Bogusława Kozioła SChr
Zdjęcia: mal. Andrzej Karpiński, ks. Bogusław Kozioł SChr

